جلال مصطفوى كاشانى
37
دارو مسئله پزشكى قرن ( فارسى )
برده شود يا دارو خاصيت غذايى داشته باشد يا مانند سم اثر كند ، مثلا ويتامينها و بعضى آسيدهاى آمينه همهروزه در مواد غذايى وجود دارد و بمنزلهء غذا به كار رود و درعينحال براى بدنهايى كه به كمبودهاى ويتامينى يا بعضى از مواد غذايى دچار است از عناصر دارويى به شمار آيد . همچنان بعضى از اجسام معدنى از قبيل يد و آرسنيك و فسفر و آهن ظاهرا از داروها به شمار آيد ، ولى در حقيقت آنها را بايد در رديف مواد غذايى به حساب آورد . زيرا اين اجسام در سازمان و تركيب پروتوپلاسم زنده وجود دارد و بسبب آنكه براى بافتهاى بدن ضرورى است ناچار بايد در مواد روزانهء غذايى يافت شود . مثلا آرسنيك در غده تيروئيد كه تقريبا 127 گرم وزن دارد به مقدار يك ميليگرم و در تيموس و مغز و پوست به مقدار فوق العاده ناچيز و غير قابل اندازهگيرى موجود است . بنابراين بايد آن را به منزلهء يك مادهء غذايى شمرد و جزء مواد غذايى روزانه به بدن وارد كرد . اما همين آرسنيك ، به مقدار معين ، براى درمان بعضى از بيماريها ، تجويز شود و به اندازهء درمانى اشتهاآور و براى رفع كمخونيهاى مزمن بسيار مفيد است ، اما به مقدار زياد از سموم قتال محسوب شود و براى زهرآگين ساختن و مسموم كردن اشخاص يا خودكشيها ممكن است به كار رود . پس اين گفتار راست و درست است كه هيچچيز سم نيست و همه چيز سم است و در حقيقت فقط مقدار مطرح خواهد بود . ازآنرو داروشناسان براى مواد دارويى ، به منظور درمان بيماريها ، حد اقل و حد اكثر قائل شده و گفتهاند : « مقدار حد اقل يا آستانهء درمانى يك دارو كمترين مقدار آن است كه صددرصد موارد مؤثر واقع شود . مقدار حد اكثر بيشترين مقدارى است كه بدن تواند بر خود هموار سازد و تحمل كند و از آن حد به بالا عوارض تسمم و زهرآگينى و جانبى پديد آرد . فاصله ميان دو مقدار حد اقل و حد اكثر به ميدان درمانى « 11 » موسوم است . نسبت ميان اين دو مقدار : ضريب درمانى « 12 » نام دارد . حد اقل مؤثر دارو / حد اكثر قابل تحمل دارو براى رفع عيب ضريب فوق كه كمتر از يك است معكوس آن را به كار مىبرند يعنى : حد اكثر قابل تحمل دارو / حد اقل مؤثر هرچه اين ضريب بزرگتر باشد ، درجهء تأثير دارو بيشتر است . » « 13 »
--> ( 11 ) . ( Therapeutics range ) Marge therapeutique . ( 12 ) . ( Therapeutics Coeffcicient of Ehrlish ) Coefficient therapecutique . ( 13 ) . دكتر ناصر گيتى ، فارماكولوژى پزشكى گيتى ، چاپ 1345 ، صفحهء 52 .